Ailede Telefon Kullanımı Çocuğu Nasıl Etkiler? Ekransız Zaman İçin Öneriler

Akşam yemeği hazır, herkes masada. Bir el çatala uzanıyor, öbür el ekranı kaydırıyor. Çocuk o gün kreşte olanları anlatmaya başlıyor, cümlesinin ortasında bir bildirim sesi duyuluyor. Birçok evde her gün yaşanan bir an bu. Çocuğun bu anda ne hissettiğini anlamak, ekran meselesini çözmenin ilk adımı.

Telefona bakan yetişkini çocuk nasıl görüyor?

Bana Bakın Buradayım! bu soruyu çocuğun ağzından anlatıyor. Kitabın küçük kahramanı, etrafındaki yetişkinlerin ellerindeki telefonlar yüzünden kendisiyle göz göze gelinmemesine üzülüyor. Büyüdükçe o da ekranın hızlı görüntülerine kapılıyor ve mutsuzlaşıyor. Bir gün annesinin telefonunu kazayla kırıyor. Telefon tamircide kaldığı günlerde anne ile çocuk birlikte yemek hazırlıyor, parkta kuru yaprak topluyor, saklambaç oynuyor. Telefon geri geldiğinde ikisi de ona uzanmıyor.

Kitabın sonunda bakım verenler için hazırlanmış bir bilgilendirme bölümü de var. Okul öncesi çağdaki çocuklarla ailece okumaya uygun.

Araştırmalar ne söylüyor?

Ebeveynin telefonu, tableti ya da bilgisayarı yüzünden çocukla etkileşimin sık sık bölünmesine bazı araştırmacılar "teknoloji araya girmesi" (technoference) diyor. ABD'de küçük çocuğu olan 183 çiftle yapılan bir çalışmada, bu bölünmeleri daha sık yaşayan ailelerde çocuklar için daha fazla davranış sorunu bildirildi (McDaniel ve Radesky, Child Development, 2018). Bu bir ilişki bulgusu: telefonun tek başına sorunlara yol açtığını kanıtlamıyor, ama dikkat edilmesi gereken bir işaret.

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın Teknoloji Bağımlılığı Ebeveyn Rehberi de aynı noktaya dikkat çekiyor: 0-6 yaş bölümünde, ebeveynlerin aşırı teknoloji kullanımının çocuklara olumsuz rol model olacağı yazıyor. Rehberin önerilerinin çoğu bütün aileyi kapsıyor.

Evde uygulanabilecek yedi küçük kural

İlk üçü doğrudan Sağlık Bakanlığı rehberinden. Kalanlar, birçok ailenin işine yarayan pratik düzenlemeler.

1. Yemek masasında telefon yok. Rehber bu kurala bütün ailenin uymasını öneriyor. Çocuğa "sen bırak" demek yerine herkesin telefonu masadan kalkıyor.
2. Telefonlar gece oturma odasında şarj olur. Yatak odasına telefon girmez.
3. Yatmadan önce ekran yok. Sağlık Bakanlığı rehberine göre yatmadan önce ekrana bakmak uykuya dalmayı geciktirir. Uyku öncesi zaman kitaba ve sohbete kalsın.
4. Çocuk konuşurken ekran aşağı. Telefonu ters çevirmek küçük bir hareket, ama çocuğa "seni dinliyorum" der.
5. Gereksiz bildirimleri kapatın. Her bildirim sesi, konuşmayı bölmek için bir davet.
6. Günde bir telefonsuz saat belirleyin. Akşam yemeğinden sonraki bir saat gibi herkesin bildiği sabit bir zaman olsun.
7. Aile medya planı yapın. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), ekran kurallarını ailece konuşup yazıya dökmeyi öneriyor. Kim, ne zaman, nerede ekran kullanacak, birlikte karar verin. AAP'nin önerileri

Ekransız zaman için fikirler

Kural koymak işin yarısı. Telefonun bıraktığı boşluk keyifli bir şeyle dolmazsa el yine ekrana gider. Kitaplardaki ailelerin yaptıkları iyi bir başlangıç listesi:

• Birlikte mutfak: Salata yıkamak, hamur yoğurmak, sofrayı kurmak. Bana Bakın Buradayım!'daki anne ile çocuğun ilk ortak işi buydu.
• Park ve doğa: Kuru yaprak, taş, kozalak toplamak; topladıklarını evde renklerine ya da büyüklüklerine göre dizmek.
• Eski sokak oyunları: Saklambaç, ip atlama, seksek. Nerede Bu Çocuklar? kitabında Nil, ekran başındaki arkadaşlarının kapısına mektup bırakıp onları parka çağırıyor. Çocuklar su oyunu oynuyor, çimlere uzanıp bulutları izliyor.
• El işi: Kâğıt katlamak sabır ve dikkat isteyen, ekransız bir uğraş. Doğadan Origami'deki baykuş, yaprak, tavşan gibi doğa figürleri adım adım anlatılıyor; kâğıtları da yanında geliyor.
• Ninni ve masal: Uyku öncesi beş dakikalık bir masal ya da ninni, ekranın yerini en kolay alan alışkanlık.

Çocuklarla oynanacak sokak oyunları

Anne babaların çocukken oynadığı oyunların çoğu hiçbir malzeme istemiyor. Kuralları kısa, öğretmesi kolay. Parkta, bahçede ya da apartman önünde birkaç çocuk bir araya geldiğinde hemen başlanabilir.

• Saklambaç: Ebe gözlerini kapatıp yüksek sesle sayar, diğerleri saklanır. Sayarken sayı öğrenmenin de keyifli bir yolu.
• Seksek: Yere tebeşirle kareler çizilir, taş atılan kareye basmadan tek ayakla zıplanır. Denge ve sıra beklemeyi birlikte öğretir.
• İp atlama: Tek başına ya da iki kişinin çevirdiği uzun iple oynanır. Tekerlemeyle atlamak ritim duygusunu da geliştirir.
• Mendil kapmaca: İki takım karşılıklı dizilir, ortadaki mendili kapıp yakalanmadan kendi tarafına dönen puan alır.
• Körebe: Gözü bağlı ebe, sesleri takip ederek arkadaşlarını yakalamaya çalışır. Açık ve engelsiz bir alanda oynanmalı.
• Yağ satarım bal satarım: Çocuklar halka olup oturur, mendili taşıyan ebe şarkı bitince mendili birinin arkasına bırakır.
• Aç kapıyı bezirgânbaşı: İki çocuk kollarıyla kapı kurar, diğerleri tekerleme söyleyerek altından geçer. Küçük yaşlar için uygun bir halka oyunu.

Okul öncesi çocuklarda oyunu bir yetişkinin başlatması ve kuralları birlikte koyması işi kolaylaştırır. İlk birkaç seferden sonra çocuklar oyunu kendi başlarına sürdürür.

Kitabı okuduktan sonra sorabileceğiniz beş soru

1. Kahramanımız telefonlara bakan büyükleri görünce ne hissetti?
2. Sen hiç böyle hissettin mi? Ne zaman?
3. Telefon tamirdeyken anne ile çocuk neler yaptı? Hangisini sen de yapmak isterdin?
4. Bizim evde telefonsuz olsun istediğin bir zaman var mı?
5. Bu hafta ailece hangi ekransız oyunu deneyelim?

Dördüncü sorunun cevabı, aile kuralınızın ilk maddesi olabilir. Çocuğun koyduğu kurala uymak, ona söz hakkı verildiğini gösterir.

Bu yazıdaki kitaplar

Bana Bakın Buradayım!Selvanur Yazıcı Sezgin · Resimleyen: Esra Abdulazizoğlu · 36 sayfa. Ekran ve aile bağı üzerine, çocuğun ağzından.Kitabı incele

Nerede Bu Çocuklar?Çağla Banko Bal · Resimleyen: Esma Özyayla · 32 sayfa, Türkçe-İngilizce. Ekran başındaki arkadaşlarını parka çağıran bir kız.Kitabı incele

Doğadan OrigamiClover Robin · 56 sayfa, origami kâğıtlarıyla. Doğa figürleriyle adım adım kâğıt katlama.Kitabı incele

Sık sorulan sorular